Ktoś mówi „w porządku” tonem, który jasno daje do zrozumienia, że nie jest w porządku. Kolega zawsze zapomina o Twojej prośbie, akurat gdy sprawa jest ważna. Partner urządza cichy foch przez kilka dni, bo coś go uraziło, ale zapytany, co się stało, odpowiada: „Nic”. Masz wrażenie, że Cię ktoś atakuje, ale nie wiesz kiedy ani jak to udowodnić. To właśnie bierna agresja, jedna z najtrudniejszych do uchwycenia form wrogości, bo sprawca zawsze może powiedzieć: „Kiedy? Ja nic nie zrobiłem”.
Pasywna agresja nie jest rzadkością. Możesz się z nią spotkać w domu, w relacji, w przyjaźni, w miejscu pracy. Możesz też nie wiedzieć, że sam czasem tak się zachowujesz. Ten artykuł pomoże Ci rozpoznać ten wzorzec, zrozumieć, skąd się bierze, i znaleźć sposoby, by sobie z nim poradzić, niezależnie po której stronie relacji stoisz.
Artykuł powstał z inicjatywy platformy Holisticum, która świadczy usługi psychoterapeutyczne. Staramy się, aby treści były rzetelne i oparte na źródłach naukowych oraz naszym doświadczeniu. Ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani indywidualnej konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej. Jeśli odczuwasz silne cierpienie psychiczne, skontaktuj się ze specjalistą (psychologiem, psychoterapeutą) lub zadzwoń na bezpłatny, ogólnopolski telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (np. 116 123).
Bierna agresja to wzorzec wyrażania negatywnych emocji w sposób pośredni zamiast wprost. Osoba biernie agresywna atakuje, poniża lub sabotuje, ale tak, by móc zaprzeczyć, że cokolwiek zrobiła. Dlatego bywa nazywana też cichą agresją.
Różnica między wrogością otwartą a bierną jest prosta: gdy ktoś krzyczy lub obraża, wiesz, że jesteś atakowany. Gdy ktoś posługuje się pasywną agresją, często zastanawiasz się, czy coś Ci się nie wydaje. Ta dezorientacja jest jednym z najbardziej destrukcyjnych skutków tego wzorca, bo sprawca może zawsze odpowiedzieć: „przesadzasz” albo „jesteś przewrażliwiona”.
Takie zachowania są jednym z elementów przemocy psychologicznej w związku.
Warto wiedzieć, że zachowania pasywno-agresywne nie są odrębną diagnozą kliniczną. To wzorzec, który może pojawić się u każdego, ale u niektórych osób staje się dominującym sposobem funkcjonowania w relacjach. Różnią się od jednorazowych wybuchów frustracji tym, że są powtarzalne i intencjonalne, nawet jeśli osoba biernie agresywna nie do końca zdaje sobie z tego sprawę.
Coach , Psycholog
Barbara Deutryk
W pracy coachingowej zajmuję się tematem komunikacji i asertywności w relacjach/ związkach. Pomagam ludziom zadbać o własne potrzeby i granice w relacjach zarówno prywatnych, jak i zawodowych. Wspieram Klientów w znalezieniu i utrzymaniu równowagi pomiędzy perfekcjonizmem a odpuszczaniem. Jestem zwolenniczką działania metodą małych kroków, zwłaszcza w kontekście budowania nawyków.
Barbara Deutryk
Coach, PsychologW pracy coachingowej zajmuję się tematem komunikacji i asertywności w relacjach/ związkach. Pomagam ludziom zadbać o własne potrzeby i granice w relacjach zarówno...
Obszary wsparcia:
Brak pewności siebie LGBT+ Friendly Motywacja Prokrastynacja Relacje Relacje rodzinne Smutek Strach i lęk Stres Work-Life balance Wypalenie zawodowe ZłośćCena: od 159,00 zł za sesję Psychoterapeuta , Terapeuta uzależnień
Ewa Matyjak-Zakrzewska
Jestem psychoterapeutą CBT i specjalistą psychoterapii uzależnień, pracuję online z dorosłymi, młodzieżą i dziećmi od 6. roku życia. Pomagam osobom z uzależnieniami (alkoholowymi, narkotykowymi, behawioralnymi), współuzależnionym oraz z doświadczeniem DDA i DDD. W pracy integruję podejście poznawczo-behawioralne, terapię schematów i interwencję kryzysową. Wspieram klientów w radzeniu sobie z lękiem, depresją, traumą oraz w odbudowie poczucia wartości. Ważne są …
Ewa Matyjak-Zakrzewska
Psychoterapeuta, Terapeuta uzależnieńJestem psychoterapeutą CBT i specjalistą psychoterapii uzależnień, pracuję online z dorosłymi, młodzieżą i dziećmi od 6. roku życia. Pomagam osobom z uzależnieniami (al...
Obszary wsparcia:
Bezsenność Brak pewności siebie Depresja Mobbing Odżywianie Praca z psychodelikami Prokrastynacja Przemoc Psychosomatyka Relacje Relacje rodzinne Rodzicielstwo Seksualność Sesje dla par Smutek Strach i lęk Stres Trauma Uzależnienia Współuzależnienie Wypalenie zawodowe Zaburzenia osobowości Żałoba ZłośćNurt / Rodzaj terapii:
Poznawczo - Behawioralny (CBT) Terapia uzależnieńCena: od 189,00 zł za sesję Psychoterapeuta , Terapeuta uzależnień
Barbara Rodak
Jestem doświadczonym psychoterapeutą, który od lat towarzyszy osobom zmagającym się z uzależnieniami oraz trudnościami emocjonalnymi. W swojej pracy kieruję się podejściem opartym na uważnej obecności. Wierzę, że zmiana zaczyna się od spotkania – autentycznego, pełnego ciekawości i uważności na drugiego człowieka. Pracuję w sposób skoncentrowany i zarazem otwarty – towarzyszę, nie oceniam, pomagam nazywać i zrozumieć to co …
Barbara Rodak
Psychoterapeuta, Terapeuta uzależnieńJestem doświadczonym psychoterapeutą, który od lat towarzyszy osobom zmagającym się z uzależnieniami oraz trudnościami emocjonalnymi. W swojej pracy kieruję się podejśc...
Obszary wsparcia:
Brak pewności siebie Depresja Motywacja Praca z psychodelikami Prokrastynacja Przemoc Psychosomatyka Relacje Relacje rodzinne Rodzicielstwo Sesje dla par Smutek Strach i lęk Stres Uzależnienia Współuzależnienie ZłośćNurt / Rodzaj terapii:
Integratywny Terapia uzależnieńCena: od 189,00 zł za sesję Psycholog , Seksuolog
Aleksandra Swoszowska
Od 20 lat towarzyszę młodzieży, dorosłym i parom w ich własnej drodze do tego, co jest dla nich pełnią życia. Bycie z drugim z człowiekiem w odnajdywaniu samego siebie i swojej wewnętrznej siły to moja rola i pasja. Na co dzień pracuję w gabinecie pomocy psychologicznej w Mrągowie. Prowadzę również na terenie całego kraju warsztaty, szkolenia i treningi …
Aleksandra Swoszowska
Psycholog, SeksuologOd 20 lat towarzyszę młodzieży, dorosłym i parom w ich własnej drodze do tego, co jest dla nich pełnią życia. Bycie z drugim z człowiekiem w odnajdywaniu samego siebie ...
Obszary wsparcia:
Brak pewności siebie Depresja Kariera LGBT+ Friendly Mobbing Motywacja Prokrastynacja Przemoc Psychosomatyka Relacje Relacje rodzinne Rodzicielstwo Seksualność Sesje dla par Smutek Strach i lęk Stres Trauma Trauma religijna Work-Life balance Wypalenie zawodowe Zaburzenia osobowości Żałoba ZłośćJęzyki obce:
Angielski (English)Cena: od 189,00 zł za sesję
Zjawisko w diagnostyce
Przez lata badacze dyskutowali, czy wzorzec ten zasługuje na osobną kategorię diagnostyczną. W klasyfikacji DSM-IV figurowało zaburzenie osobowości pasywno-agresywnej, opisywane jako utrwalony opór wobec zewnętrznych wymagań, wyrażany przez odkładanie, zapominanie i pozorną bezradność. W aktualnie obowiązujących DSM-5 i ICD-11 diagnoza ta nie pojawia się już jako odrębna jednostka — uznano, że wzorzec pasywno-agresywny częściej opisuje styl funkcjonowania niż zaburzenie samo w sobie. Badacz osobowości Theodore Millon wskazywał, że osoby z tym wzorcem tkwią w paradoksie: chcą opieki i bliskości, ale równocześnie buntują się przeciwko każdej formie zależności. Stąd ich relacje są naznaczone chronicznym niezadowoleniem — nigdy dość blisko, nigdy dość daleko.
Jak rozpoznać bierną agresję? Przykłady zachowań
Cicha agresja daje się rozpoznać po tym, że komunikat werbalny i niewerbalny wyraźnie się rozchodzą. Ta osoba mówi jedno, robi drugie lub nie mówi nic i działa milczeniem, pomijaniem albo ciągłym zwlekaniem. Kluczowym sygnałem jest to, że gdy reagujesz złością lub frustracją, wychodzi na to, że to Ty jesteś agresywny, a nie osoba, która sprowokowała sytuację.
Bierna agresja w związku i rodzinie
W bliskich relacjach ten wzorzec często przyjmuje formę ciszy. Foch jest karą za domniemaną przewinę. Pojawia się niedostępność przez kilka dni, odpowiadanie monosylabami na każde pytanie. Obok milczenia może pojawić się też docinek ukryty w pochwale: „Ugotowałaś coś nowego? No, jak na Ciebie, nieźle” — to klasyczny przykład docinku zamaskowanego pochwałą, który obraża i jednocześnie daje sprawcy alibi.
Inną formą jest obgadywanie zamiast konfrontacji. Zamiast powiedzieć wprost, co go uwiera, osoba pasywno-agresywna opowiada o tym innym, wpędzając Cię pośrednio w poczucie winy lub odcinając od grupy. W rodzinie pasywna agresja bywa szczególnie trudna do rozpoznania, bo jest maskowana troską lub żartem, „z którego trzeba się umieć śmiać”.
Cicha agresja w pracy
W środowisku zawodowym zachowania bierno-agresywne przybierają zazwyczaj formę sabotażu przez celowe odkładanie. Zadanie, o które prosiłeś, zawsze jest „prawie gotowe”. Twoje wiadomości pozostają bez odpowiedzi najdłużej. Decyzje, które Cię dotyczą, są przemilczane lub podejmowane bez Twojego udziału, mimo że powinieneś być uwzględniony. Współpracownicy mogą pytać Cię o zdanie, ale finalnie i tak go nie uwzględniają.
Popularne są też złośliwe żarty „w granicach normy”, ironia na forum całego zespołu lub agresywny komunikat podany z uśmiechem. Gdy reagujesz na takie zachowanie, wychodzi na to, że nie masz poczucia humoru. Właśnie na tym polega mechanizm tego wzorca: agresor stosuje pośrednią wrogość, a osoba dotknięta zostaje z etykietką „przewrażliwionej”.
Bierna agresja w świecie cyfrowym
Internet pozwolił na rozwój nowych form pasywnej agresji, które przedstawiamy poniżej.
Czytanie bez odpowiedzi — wiadomość ma status „widziałem”, ale odpowiedź nie przychodzi przez kilka godzin lub dni, akurat gdy sprawa jest ważna. W parze z tym idzie selektywność: na inne wiadomości od tej samej osoby odpowiedź pojawia się błyskawicznie.
Ghosting częściowy — osoba nie zrywa kontaktu całkowicie, ale odpowiada coraz rzadziej i coraz krócej, nie wyjaśniając dlaczego. Zmusza to drugą stronę do ciągłego domyślania się, czy coś przeskrobała.
Odpowiedzi jednosylabowe na rozbudowane pytania — „ok”, „może”, „zobaczymy” jako reakcja na coś, co wymagało decyzji lub zaangażowania. Oficjalnie to nie jest odmowa, więc trudno to zakwestionować.
Publiczne ignorowanie — w mediach społecznościowych osoba aktywnie reaguje na posty innych, ale konsekwentnie omija Twoje. Widoczne dla wszystkich wspólnych znajomych, niemożliwe do udowodnienia jako celowe.
Mechanizm jest ten sam co w świecie offline: agresor zachowuje alibi, a osoba po drugiej stronie zostaje z poczuciem, że coś jest nie tak — ale nie może tego ani udowodnić, ani nazwać.
Skąd się bierze pasywna agresja?
Zachowanie pasywno-agresywne wynika z trudności w bezpośrednim okazywaniu uczuć. Jego korzenie sięgają zazwyczaj dzieciństwa i środowisk, w których otwarte okazywanie złości było niedozwolone lub karane.
Dzieci wychowane w rodzinach, w których emocje były tłumione albo gdzie bezpośrednia rozmowa o emocjach wiązała się z poważnymi konsekwencjami, uczą się, że niezadowolenia można wyrażać tylko pośrednio. Z czasem taki wzorzec utrwala się i staje bezrefleksyjnym sposobem reagowania na frustrację w dorosłych relacjach.
Bierna agresja to często nie celowa manipulacja, lecz jedyna znana danej osobie metoda komunikowania swoich potrzeb. Ważną rolę odgrywają tu też wzorce przywiązania ukształtowane we wczesnych relacjach z opiekunami, które dokładniej opisujemy w artykule o stylach przywiązania w związkach. Osoby z lękowo-unikającym wzorcem szczególnie często unikają otwartych rozmów o konfliktach, bo kojarzą im się z odrzuceniem.
Zależność tę potwierdzają badania nad teorią przywiązania zapoczątkowane przez Johna Bowlby’ego, który wykazał, że wczesne wzorce relacji z opiekunem kształtują sposób, w jaki dorosły człowiek radzi sobie z konfliktem i bliskością.
Do przyczyn tego wzorca zalicza się też środowiska, w których wyrażanie oczekiwań wprost było postrzegane jako słabość, oraz rodziny, gdzie pasywno-agresywne zachowanie rodziców było jedynym modelowanym sposobem radzenia sobie z konfliktem.
Bierna agresja a DDA — gdy wzorzec dziedziczy się pokoleniami
Dorosłe Dzieci Alkoholików (DDA) to termin opisujący osoby, które dorastały w rodzinach z problemem uzależnienia. Choć na pierwszy rzut oka temat alkoholizmu i biernej agresji może wydawać się odległy, między nimi istnieje bardzo silne połączenie — i wynika ono wprost z mechanizmów, o których pisaliśmy wyżej.
W domu, gdzie jeden z rodziców był uzależniony, dziecko bardzo wcześnie uczy się, że emocje są niebezpieczne. Wyrażenie złości, sprzeciwu czy smutku mogło wywoływać nieprzewidywalną reakcję rodzica — atak, wycofanie, upokorzenie. Bezpieczną strategią stawało się więc milczenie, pozory zgody i wyrażanie niezadowolenia w niebezpośredni sposób. To klasyczny trening pasywnej agresji.
O
Jakie są skutki biernej agresji?
Długotrwała ekspozycja na zachowania pasywno-agresywne niszczy relacje powoli i skutecznie. Osoba po drugiej stronie zaczyna wątpić we własną percepcję: “czy to rzeczywiście przemoc, czy po prostu przesadzam?”. To uczucie bardzo przypomina mechanizm gaslightingu, o którym piszemy w artykule o gaslightingu w związku.
Z punktu widzenia zdrowia psychicznego osoba dotknięta tym wzorcem często doświadcza przewlekłego stresu, obniżonego poczucia własnej wartości i poczucia winy za reagowanie złością na przemoc, której oficjalnie „nie ma”. W relacjach intymnych cicha agresja prowadzi do stopniowego kryzysu w związku, erozji zaufania i coraz większego dystansu emocjonalnego.
Dla osoby stosującej ten wzorzec skutki są równie poważne: brak bezpośredniej komunikacji utrwala konflikty zamiast je rozwiązywać, a relacje stają się coraz bardziej napięte. Zachowania bierno-agresywne mogą też prowadzić do izolacji, bo otoczenie stopniowo unika osób, z którymi trudno porozmawiać wprost.
Gdy bycie ofiarą staje się strategią
Jednym z bardziej złożonych skutków długotrwałej biernej agresji jest zjawisko, które psycholodzy nazywają tożsamością ofiary. Osoba stosująca pasywną agresję bardzo często sama siebie postrzega jako skrzywdzoną — przez los, przez partnera, przez szefa. Ta pozycja daje realne korzyści: zwalnia z odpowiedzialności za własne zachowanie i uruchamia u otoczenia mechanizmy współczucia oraz pomocy.
Prof. Michał Bilewicz w książce Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości (Znak, 2023) zauważył, że kiedy ktoś jest ofiarą, z definicji nie jest sprawcą — i ta logika działa też na poziomie jednostkowym. Osoba, która osadza się w roli pokrzywdzonej, może stosować kolejne ataki (w tym pasywno-agresywne), a jej zachowanie pozostaje niewidoczne dla otoczenia, bo „i tak ma ciężko”.
To dlatego konfrontacja z osobą biernie agresywną bywa tak frustrująca: im bardziej próbujesz nazwać jej zachowanie, tym bardziej wychodzi na to, że to Ty jesteś agresorem, a ona — znowu — ofiarą. Jeśli rozpoznajesz ten wzorzec w ważnej dla siebie relacji, praca z terapeutą jest szczególnie wartościowa — właśnie dlatego, że zmiana musi zajść po Twojej stronie, bo po drugiej jest mało prawdopodobna.
Jak reagować na bierną agresję? Strategie, które działają
Pierwsza zasada brzmi: nie odpowiadaj złością na złość. To pułapka. Gdy wybuchasz frustracją na zachowanie, które sprawca oficjalnie neguje, stajesz się „tym agresywnym” w tej relacji i sprawca osiąga swój cel bez żadnego ryzyka.
Zamiast tego sprawdza się technika spokojnego, bezpośredniego nazywania. Zamiast oskarżać osobę, opisz jej zachowanie i jego wpływ na Ciebie, używając komunikatu „ja” zamiast „ty”.
Przykład: „Gdy mówisz, że wszystko jest w porządku, a potem przez tydzień nie odzywasz się do mnie, czuję się zdezorientowany i sfrustrowany” to inny komunikat niż „Zachowujesz się pasywno-agresywnie”. Pierwszy trudniej zbagatelizować, bo dotyczy faktów, a nie oceny osoby.
Asertywna reakcja na docinek, czyli spokojne zapytanie: „Co dokładnie miałeś na myśli?” zamiast milczenia, wymusza werbalizację. To ogranicza pole do zaprzeczania i często kończy interakcję, zanim zdąży eskalować.
Pamiętaj, że stawianie granic wymaga konsekwencji i nauki, a często wiąże się też z dyskomfortem i lękiem.
A co, jeśli to Ty przejawiasz bierną agresję?
Wiele osób zachowuje się w ten sposób nieświadomie — nie z chęci skrzywdzenia, ale dlatego, że inaczej po prostu nie umie komunikować swoich potrzeb. To zachowanie, które można rozpoznać i zmienić. Ale żeby to zrobić, trzeba najpierw uczciwie odpowiedzieć sobie na kilka trudnych pytań.
Jak rozpoznać ten wzorzec u siebie?
Bierna agresja jest szczególnie podstępna właśnie dlatego, że jej sprawca rzadko widzi siebie w roli agresora. Wręcz przeciwnie — zazwyczaj czuje się niesprawiedliwie traktowany, niezrozumiany albo przeciążony oczekiwaniami innych. Złość jest jak najbardziej realna, ale sposób jej wyrażania pozostaje ukryty — nawet przed samym sobą.
Poniższe sygnały ostrzegawcze warto potraktować poważnie:
Unikasz konfrontacji za wszelką cenę. Gdy coś Cię uwiera, mówisz „wszystko w porządku”, bo otwarta rozmowa wydaje Ci się zbyt ryzykowna — możesz kogoś urazić, możesz zostać odrzucony, możesz „zepsuć atmosferę”. Wolisz zamilczeć i liczyć, że druga strona sama się domyśli.
Używasz ciszy jako kary. Zamiast powiedzieć wprost, że jesteś zraniony lub zły, wycofujesz się. Przestajesz odpowiadać, robisz się chłodny, niedostępny. Wiesz, że to działa — i właśnie dlatego to robisz, nawet jeśli nie nazywasz tego karą.
Mówisz do innych zamiast do tej osoby. Zamiast powiedzieć wprost partnerowi, że coś Cię zdenerwowało, opowiadasz o tym przyjaciółce. Zamiast powiedzieć szefowi, że masz za dużo pracy, sygnalizujesz to współpracownikom. Pośredniość daje Ci alibi — przecież nic nie zrobiłeś — ale napięcie i tak narasta.
Twoje „tak” oznacza „nie”. Zgadzasz się na coś, bo nie chcesz konfliktu, a potem sabotagujesz to działaniem — odkładasz, zapominasz, robisz byle jak. To nie roztargnienie. To sposób na powiedzenie „nie”, na który nie pozwoliłeś sobie wprost.
Ironizujesz zamiast mówić. Twoje niezadowolenie wychodzi w żartach, w sarkastycznych komentarzach „z przymrużeniem oka”, w uwagach, po których mówisz „przecież tylko żartowałem”. Ale sam wiesz, że za tym żartem kryło się coś prawdziwego.
Jeśli rozpoznajesz kilka z tych wzorców — to dobry punkt startowy. Zauważyć je i przyznać się do nich przed sobą to już połowa drogi do zmiany.
Zakończenie
Bierna agresja to jedna z tych form przemocy, które najtrudniej udowodnić i przed którymi najtrudniej się bronić, właśnie dlatego, że mechanizm zaprzeczenia jest wbudowany w jej działanie. Kluczem jest umiejętność rozpoznania wzorca, zarówno w zachowaniu innych, jak i własnym. Niezależnie od tego, czy szukasz sposobu, by radzić sobie z tym zachowaniem ze strony kogoś bliskiego, czy chcesz przepracować własne reakcje, rozmowa ze specjalistą może być bardzo dobrym krokiem.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
To częsta reakcja, szczególnie u osób, które głęboko osadzają się w roli ofiary. Konfrontacja jest przez nie przeżywana jako atak — nawet jeśli przeprowadzisz ją spokojnie i z użyciem komunikatu „ja”. Skuteczna strategia to dokumentowanie własnych granic i trzymanie się ich konsekwentnie, bez angażowania się w dyskusje o tym, kto ma rację. Jeśli zachowanie eskaluje w środowisku zawodowym, warto zacząć rejestrować konkretne sytuacje na piśmie.
Tak — i to właśnie sprawia, że jest tak dezorientująca. Osoba, która stosuje pasywną agresję, może szczerze kochać partnera i jednocześnie ranić go wycofaniem lub docinkami. Obie rzeczy mogą być prawdziwe. Bierna agresja nie jest wyrazem braku uczuć — jest wyrazem braku narzędzi do ich komunikowania. Dlatego psychoterapia par skupia się nie na tym, czy partnerzy się kochają, ale na tym, jak — w praktyce — wyrażają złość, potrzeby i granice.
Istotna jest intencja i komunikacja. Asertywne wycofanie to świadoma decyzja, o której informujesz drugą osobę: „Potrzebuję czasu, żeby ochłonąć — wróćmy do rozmowy wieczorem”. Bierna agresja to milczenie bez wyjaśnienia, które ma drugą osobę ukarać lub zdezorientować. Kolejna różnica: po asertywnej przerwie rozmowa wraca. Po pasywno-agresywnym fochem — niekoniecznie.
To jedno z najtrudniejszych pytań, które zadają sobie bliscy osób z tym wzorcem. Krótka odpowiedź: psychoterapia wymaga własnej motywacji i ona działa, gdy ktoś sam chce pracować nad zmianą. Nie można „wysłać kogoś na terapię”, żeby się zmienił. Natomiast terapia może bardzo pomóc Tobie — osobie, która żyje lub pracuje z kimś biernie agresywnym — w budowaniu granic, wzmacnianiu własnej percepcji i decydowaniu, jaka bliskość jest dla Ciebie możliwa w tej relacji.
Bibliografia
- Bowlby, J. (1969, 1973, 1980). Attachment and Loss (t. 1–3). New York: Basic Books. Opracowanie: McLeod, S. (2024). Bowlby’s Attachment Theory. Simply Psychology. https://www.simplypsychology.org/bowlby.html
Bilewicz, M. (2023). Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości. Kraków: Wydawnictwo Znak.
- Millon, T., Davis, R. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia. (tytuł oryg. Personality Disorders in Modern Life, 2000)
