Wchodzisz w kolejny związek z przekonaniem, że tym razem będzie inaczej. A po kilku miesiącach czujesz dokładnie to samo: lęk przed odrzuceniem, niemożność wyrażenia swoich potrzeb, poczucie winy, gdy tylko zaczniesz myśleć o sobie. Jesteś z człowiekiem, który Cię kocha, a i tak nie możesz mu do końca zaufać?
Możesz cierpieć z powodu traumy relacyjnej: głęboko zakorzenionego urazu psychicznego, który kształtuje sposób, w jaki funkcjonujesz w bliskich relacjach. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest trauma relacyjna, jak ją rozpoznać i co naprawdę pomaga w procesie zdrowienia.
Artykuł powstał z inicjatywy platformy Holisticum, która świadczy usługi psychoterapeutyczne. Staramy się, aby treści były rzetelne i oparte na źródłach naukowych oraz naszym doświadczeniu. Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani indywidualnej konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej. Jeśli odczuwasz silne cierpienie psychiczne, skontaktuj się ze specjalistą (psychologiem, psychoterapeutą) lub zadzwoń na bezpłatny, ogólnopolski telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (np. 116 123).
Czym jest trauma relacyjna?
Trauma relacyjna to uraz psychiczny wywołany przez powtarzające się szkodliwe doświadczenia w bliskiej relacji z drugą osobą, najczęściej rodzicem, opiekunem lub partnerem. Osoba, która powinna dawać bezpieczeństwo, staje się źródłem zagrożenia lub chronicznego zaniedbania, co w konsekwencji prowadzi u ofiary do rozwinięcia różnorakich negatywnych skutków psychicznych.
W psychologii klinicznej wyróżnia się dwa typy traumy. Trauma szokowa (typ I, według typologii Lenore Terr) to reakcja na jedno nagłe zdarzenie: wypadek, napaść, katastrofę naturalną. Trauma relacyjna należy do typu II: jest wynikiem długotrwałych, powtarzających się doświadczeń traumatycznych w kontekście bliskiej relacji. Judith Herman, psychiatrka i autorka fundamentalnej pracy Trauma and Recovery, opisała ten rodzaj urazu jako traumę złożoną, podkreślając, że jej następstwa sięgają znacznie głębiej niż “tylko”
wpływają na Twoje życie? Nasi specjaliści mogą Ci pomóc!
Terapeuta uzależnień
Sylwia Zakrzewska
Człowiek jest zbyt złożony by patrzeć na niego tylko przez pryzmat jego uzależnienia. Holistyczne podejście i pomoc zintegrowana wyznaczają kierunek w procesie terapeutycznym i w budowaniu relacji terapeutycznej.
Sylwia Zakrzewska
Terapeuta uzależnieńCzłowiek jest zbyt złożony by patrzeć na niego tylko przez pryzmat jego uzależnienia. Holistyczne podejście i pomoc zintegrowana wyznaczają kierunek w procesie terapeut...
Obszary wsparcia:
Bezsenność Depresja Motywacja Przemoc Relacje Relacje rodzinne Smutek Strach i lęk Stres Uzależnienia Współuzależnienie Wypalenie zawodowe Żałoba ZłośćNurt / Rodzaj terapii:
Terapia uzależnieńCena: od 189,00 zł za sesję Psychodietetyk , Psychoterapeuta
Katarzyna Koczwara
Jestem psychoterapeutką, psychodietetyczką i trenerką języka ruchu i świadomej pracy z ciałem. Pracuję w nurcie Gestalt. Ten nurt humanistyczno-egzystencjalny jest mi bliski, ponieważ traktuje człowieka w sposób całościowy, uwzględniając zarówno jego myśli, emocje, jak i ciało, badając, jak przeżywamy to, co nas dotyczy w fizycznym wymiarze. W pracy psychoterapeutycznej w tym podejściu kluczowa jest relacja terapeutyczna. Bliskie jest …
Katarzyna Koczwara
Psychodietetyk, PsychoterapeutaJestem psychoterapeutką, psychodietetyczką i trenerką języka ruchu i świadomej pracy z ciałem. Pracuję w nurcie Gestalt. Ten nurt humanistyczno-egzystencjalny jest mi b...
Obszary wsparcia:
Bezsenność Brak pewności siebie Depresja Motywacja Odżywianie Przemoc Psychosomatyka Relacje Seksualność Smutek Strach i lęk Stres Wypalenie zawodowe Żałoba ZłośćNurt / Rodzaj terapii:
GestaltCena: od 219,00 zł za sesję Konsultant wypalenia zawodowego , Profesjonalny Coach
Katarzyna Zielant
Czujesz, że Twoja praca kradnie całą Twoją energię i czas? Codziennie chodzisz do pracy, ale nie masz satysfakcji z tego, co robisz? A może angażujesz się, dajesz z siebie wszystko, ale Twoje efekty nie są nigdzie widziane ani doceniane?
W dzisiejszym świecie zarobki mają znaczenie, bo pomagają nam funkcjonować. Ale to co robisz zarobkowo i jak w …
Katarzyna Zielant
Konsultant wypalenia zawodowego, Profesjonalny CoachCzujesz, że Twoja praca kradnie całą Twoją energię i czas? Codziennie chodzisz do pracy, ale nie masz satysfakcji z tego, co robisz? A może angażujesz się, dajesz...
Obszary wsparcia:
Brak pewności siebie Kariera Mobbing Motywacja Prokrastynacja Relacje Smutek Strach i lęk Stres Work-Life balance Wypalenie zawodowe Zarządzanie zespołem ZłośćJęzyki obce:
Angielski (English)Cena: od 249,00 zł za sesję Psychoterapeuta , Terapeuta uzależnień
Ewa Matyjak-Zakrzewska
Jestem psychoterapeutą CBT i specjalistą psychoterapii uzależnień, pracuję online z dorosłymi, młodzieżą i dziećmi od 6. roku życia. Pomagam osobom z uzależnieniami (alkoholowymi, narkotykowymi, behawioralnymi), współuzależnionym oraz z doświadczeniem DDA i DDD. W pracy integruję podejście poznawczo-behawioralne, terapię schematów i interwencję kryzysową. Wspieram klientów w radzeniu sobie z lękiem, depresją, traumą oraz w odbudowie poczucia wartości. Ważne są …
Ewa Matyjak-Zakrzewska
Psychoterapeuta, Terapeuta uzależnieńJestem psychoterapeutą CBT i specjalistą psychoterapii uzależnień, pracuję online z dorosłymi, młodzieżą i dziećmi od 6. roku życia. Pomagam osobom z uzależnieniami (al...
Obszary wsparcia:
Bezsenność Brak pewności siebie Depresja Mobbing Odżywianie Praca z psychodelikami Prokrastynacja Przemoc Psychosomatyka Relacje Relacje rodzinne Rodzicielstwo Seksualność Sesje dla par Smutek Strach i lęk Stres Trauma Uzależnienia Współuzależnienie Wypalenie zawodowe Zaburzenia osobowości Żałoba ZłośćNurt / Rodzaj terapii:
Poznawczo - Behawioralny (CBT) Terapia uzależnieńCena: od 189,00 zł za sesję
Więcej na temat przyczyn problemu
Zaburzone przywiązanie wczesnodziecięce
John Bowlby wykazał, że relacja z opiekunem w pierwszych latach życia jest fundamentem całego późniejszego funkcjonowania emocjonalnego. Gdy opiekun jest nieprzewidywalny, emocjonalnie niedostępny lub reaguje na potrzeby dziecka z agresją bądź obojętnością, dziecko uczy się, że bliskość jest niebezpieczna, a swoje potrzeby trzeba ukrywać. Tak kształtuje się pozabezpieczny styl przywiązania, który będzie towarzyszył danej osobie przez całe życie, o ile nie spróbuje go zmienić.
Przemoc i nadużycia
Przemoc fizyczna, przemoc psychiczna w związku i nadużycia seksualne to klasyczne źródła traumy relacyjnej. Podobnie działa love bombing: naprzemienne bombardowanie miłością i wycofywanie jej tworzy emocjonalny rollercoaster, który uzależnia i stopniowo rozregulowuje układ nerwowy.
Trudności z rozpoznaniem traumy
W praktyce zawodowej często spotykamy ludzi, którzy uważają, że ich dzieciństwo było szczęśliwe, bo nikt ich nie bił. Tymczasem brak ciepła, dostępności emocjonalnej i zaspokajania potrzeb dziecka jest równie traumatyzujący jak przemoc fizyczna.
Szczególnie wyraźnie widać to w domach, gdzie jeden z rodziców był uzależniony od alkoholu. Dziecko, zamiast samo być zaopiekowane, przejmuje rolę opiekuna matki lub ojca: pilnuje, żeby rodzic nie pił, uspokaja jego wybuchy, ukrywa sytuację przed rówieśnikami.
Dziecko rośnie bez możliwości nazywania i przeżywania własnych emocji i zaspokajania swoich potrzeb.
Przemocowy związek partnerski
Trauma relacyjna może powstawać nie tylko w dzieciństwie. Długotrwały związek, w którym partner stosuje kontrolowanie, gaslighting lub przemoc, zostawia ślady podobne do traumy wczesnodzieciętej: rozregulowany układ nerwowy, zniekształcony obraz siebie i niemożność pełnego zaufania komukolwiek.
Jak objawia się trauma relacyjna?
Objawy można podzielić na cztery obszary.
Objawy emocjonalne to przede wszystkim dysregulacja emocji: nagłe wybuchy złości lub całkowite emocjonalne odrętwienie, chroniczny wstyd i poczucie winy, głęboka pustka wewnętrzna. Osoby straumatyzowane często nie potrafią nazwać tego, co czują.
Objawy poznawcze obejmują zniekształcony obraz siebie (“jestem zepsuta/y”, “nie zasługuję na miłość”), trudności z zaufaniem innym i ciągłe szukanie dowodów na odrzucenie. Charakterystyczny jest wewnętrzny krytyk, który nieustannie podważa własne odczucia i możliwości zdrowej oceny sytuacji.
Objawy somatyczne objawiają się chronicznym napięciem mięśni, bezsennością, bólami brzucha lub pleców bez wyraźnej przyczyny oraz obniżoną odpornością immunologiczną.
Objawy relacyjne są często najbardziej widoczne w codziennym życiu. Należą do nich: lęk przed bliskością lub odwrotnie: nadmierne przywiązanie i silny stres separacyjny. To, jaki styl przywiązania wykształciła dana osoba w dzieciństwie, w dużej mierze decyduje o tym, jak zachowuje się w dorosłych relacjach. Szczególnie destrukcyjnym mechanizmem jest więź traumatyczna (trauma bond): silne psychologiczne przywiązanie do osoby krzywdzącącej, które sprawia, że odejście wydaje się niemożliwe.
Trauma relacyjna z dzieciństwa a dorosłe życie
Jedno z przełomowych badań w historii psychologii zdrowia pokazało z całą mocą, jak głęboko wczesnodziecięce doświadczenia kształtują dorosłość. Badanie ACE Study (Adverse Childhood Experiences), przeprowadzone przez Vincenta Felittiego, Roberta Andę i innych badaczy, opublikowane w American Journal of Preventive Medicine w 1998 roku, objęło ponad 17 000 dorosłych. Wykazało, że im więcej traumatycznych doświadczeń z dzieciństwa (zaniedbanie, przemoc, uzależnienie rodzica, utrata opiekuna), tym wyższe ryzyko depresji, zaburzeń lękowych, chorób przewlekłych i trudności w bliskich relacjach w dorosłym życiu. Każde kolejne doświadczenie z listy ACE zwiększało to ryzyko w sposób liniowy.
Jedną z kluczowych konsekwencji traumy relacyjnej z dzieciństwa jest tendencja do odtwarzania znanych wzorców. Układ nerwowy “nauczył się”, że bliskość wiąże się z zagrożeniem lub rozczarowaniem. W dorosłości człowiek nieświadomie wybiera partnerów, którzy potwierdzają ten wzorzec albo sabotuje bezpieczne relacje, bo spokój wydaje się podejrzany lub nieznany.
Klasycznym przykładem są dorosłe dzieci alkoholików, które już od najmłodszych lat musiały kontrolować swoje emocje, być “niewidzialne” i dbać o potrzeby rodziców zamiast przeżywać własne dzieciństwo. W dorosłości manifestuje się to często jako wyuczona bezradność: głębokie przekonanie, że cokolwiek się zrobi, sytuacja i tak się nie zmieni.
Jakie są skutki traumy relacyjnej?
Trauma relacyjna ma destrukcyjny wpływ na dalsze życie: zarówno na zdrowie psychiczne, jak i fizyczne. Osoby z tym problemem są istotnie bardziej narażone na rozwój zaburzeń lękowych i depresyjnych, zaburzeń osobowości (szczególnie borderline, które w wielu przypadkach jest bezpośrednią konsekwencją przeżytej traumy) oraz uzależnień jako sposobów radzenia sobie z bólem emocjonalnym.
Na poziomie neurobiologicznym, długotrwałe doświadczenia traumatyczne w dzieciństwie prowadzą do trwałych zmian w strukturze mózgu. Ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń, staje się nadreaktywne: interpretuje neutralne sygnały społeczne jako groźne. Jednocześnie dysreguluje się oś HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza), co prowadzi do chronicznego fizjologicznego pobudzenia lub do “zamrożenia” i emocjonalnego odcięcia od otoczenia.
Trauma relacyjna a C-PTSD: czym się różnią?
Klasyczne PTSD (zespół stresu pourazowego) to reakcja na jedno lub kilka traumatycznych wydarzeń: natrętne wspomnienia (flashbacki), unikanie bodźców przypominających o traumie, nadpobudliwość.
C-PTSD, czyli złożony zespół stresu pourazowego, to odrębna jednostka diagnostyczna, wprowadzona przez WHO do klasyfikacji ICD-11 w 2019 roku pod kodem 6B41. Obok objawów typowych dla PTSD, C-PTSD obejmuje trzy dodatkowe wymiary: poważne zaburzenia regulacji emocji, głęboko negatywny i niestabilny obraz siebie oraz trwałe trudności w relacjach interpersonalnych.
Innymi słowy: trauma relacyjna jest najczęstszym źródłem C-PTSD, ale nie są to synonimy. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: leczenie C-PTSD wymaga innego podejścia terapeutycznego niż klasyczne PTSD, większego nacisku na regulację emocji i pracę z obrazem siebie, a sam proces jest zazwyczaj znacznie dłuższy.
Leczenie traumy relacyjnej – jak wygląda zdrowienie?
Trauma relacyjna rzadko ustępuje sama. Bez profesjonalnej pomocy mechanizmy obronne, które kiedyś pozwoliły przetrwać trudne zdarzenia, w dorosłości stają się źródłem cierpienia. Dobra wiadomość jest taka, że zdrowienie jest możliwe, choć wymaga czasu i odpowiedniego wsparcia.
Judith Herman opisała proces leczenia traumy złożonej jako trójfazowy. Pierwsza faza to stabilizacja i budowanie bezpieczeństwa: zanim możliwe stanie się przepracowanie traumy, osoba musi nauczyć się regulacji emocji i poczuć, że terapia jest bezpieczną przestrzenią. W przypadku traumy relacyjnej ta faza bywa długa, bo samo zaufanie terapeucie jest dla wielu osób ogromnym wyzwaniem. Druga faza to stopniowe, kontrolowane przetwarzanie traumatycznych wspomnień. Trzecia faza, często niedoceniana, to odbudowa relacji ze sobą i z innymi: uczenie się, czym jest bezpieczna bliskość.
W pracy z traumą relacyjną szczególnie skuteczne nurty to terapia schematów,
Co zrobić, gdy podejrzewasz u siebie ten problem?
Jeśli czytając ten artykuł rozpoznajesz swoje trudności, warto podjąć kilka konkretnych kroków.
Pierwszym jest niestawianie sobie diagnozy samodzielnie. Trauma relacyjna jest pojęciem klinicznym i wymaga oceny psychologa lub psychoterapeuty z odpowiednim doświadczeniem.
Drugim krokiem jest danie sobie czasu. Zdrowienie to długotrwały proces, a nie jednorazowe wydarzenie.
Jeśli nie czujesz się gotów/gotowa na terapie, postaraj się zdobyć jak najwięcej informacji o tym problemie. Oswojenie się z tematem zazwyczaj pomaga w przełamaniu wstydu i poczuciu odosobnienia.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Nie, choć u mężczyzn trauma relacyjna jest rzadziej diagnozowana. Często dlatego, że kulturowe oczekiwania dotyczące męskości utrudniają szukanie pomocy. Objawy bywają inne niż u kobiet: zamiast lęku przed bliskością częściej pojawia się wycofanie emocjonalne, trudności z wyrażaniem uczuć i skłonność do kontrolowania partnerki jako mechanizmu obronnego. Mężczyzna dotknięty tym problemem może przez całe życie nie wiedzieć, dlaczego jego relacje rozpadają się zawsze w podobny sposób i winą za swoje problemy obarczać drugą płeć.
Jest to zazwyczaj procesem długoterminowy: psychoterapia trwa często od roku do kilku lat. Czas zależy od głębokości urazu, wieku, w którym do niego doszło, zasobów psychicznych danej osoby i wybranego nurtu terapeutycznego. Warto pamiętać, że już pierwsze miesiące pracy terapeutycznej mogą przynosić wyraźną poprawę jakości życia, nawet jeśli praca nad głębszymi warstwami traumy trwa nadal.
Tak. Długotrwały związek oparty na przemocy, manipulacji lub chronicznym zaniedbaniu emocjonalnym może ją wywołać niezależnie od historii życia. Osoby z bezpiecznym stylem przywiązania mają zazwyczaj więcej zasobów, by wcześniej rozpoznać destrukcyjną relację i z niej wyjść. Tam, gdzie trauma dziecięca i dorosła nakładają się na siebie, skutki są zazwyczaj głębsze i trudniejsze do przepracowania bez wsparcia specjalisty.
Bibliografia
- Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence. Basic Books.
- Felitti, V. J., Anda, R. F., Nordenberg, D. i in. (1998). Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults: The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258. — PubMed, 1998
- Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Basic Books.
- World Health Organization (2019). ICD-11: Complex post-traumatic stress disorder, kod 6B41. — WHO, 2019
- Draczyńska, D. (2024). Trauma relacyjna. Psychiatria Polska. — Psychiatria Polska, 2024
